ÇANAKKALE’DE LAĞIM SAVAŞLARI
“Toprağın Altına İnen Savaş, İnsanın Sınandığı Yer”
Savaşın Yeraltına İnişi
Lağım savaşları, karşılıklı siperlerin birbirine çok yaklaştığı noktalarda ortaya çıkan, son derece tehlikeli ve yıkıcı bir muharebe yöntemidir. Bu yöntemde, ileri hatlardan karşı tarafa doğru tüneller kazılır; tünelin ulaştığı noktaya patlayıcılar yerleştirilir ve düşman siperleri yerin altından havaya uçurulur. Patlamanın ardından oluşan altüst olmuş zemin ve toprak yığınları, ani baskınlarla mevzi ele geçirmek için kullanılır.
Çanakkale Kara Muharebeleri sırasında, tarafların yerin altında da aktif biçimde savaştığı artık bilinen bir gerçektir. Türk birlikleri, özellikle Mayıs 1915’ten itibaren, karşılıklı siperlerin birbirine yaklaştığı bölgelerde sistemli biçimde lağım kazmaya başlamıştır. Artık savaş, toprağın altına da inmiştir.
Yeraltı İçin Seçilen Adamlar
Lağım kazıları sıradan askerler için değil, yeraltını tanıyan insanlar için uygundu. Bu nedenle cepheye, Zonguldak yöresinden maden ocaklarında çalışmış madenciler getirilmiştir. Bu insanlar karanlığa, darlığa ve havasızlığa alışkındı; toprağın sesini, basıncını ve davranışını bilen kişilerdi.
Her iki taraf da kısa sürede yeraltında birbirini dinlemeye ve izlemeye başlamıştır. Artık nöbet yalnızca siper başında tutulmuyor, toprağın altında da sürdürülüyordu. Yerin üstündeki sessizlik, yerin altında kazma sesleriyle bozuluyordu.
Toprağı Dinleme Savaşı
Anzaklar, lağım çalışmaları sırasında profesyonel madencilerden yararlanıyor, toprağı steteskoplarla dinliyordu. En ufak bir titreşim, yaklaşan bir tehlikenin işareti sayılıyordu. Türk tarafında ise imkânlar sınırlıydı; fakat kullanılan yöntemler son derece yaratıcıydı.
Köylerde pilav pişirilen büyük bakır tencereler, ters çevrilerek ağzı toprağa bakacak şekilde siperlerin üzerine yerleştiriliyor, üstlerine çok hafif bir Osmanlı madeni parası konuyordu. Karşı tarafta yapılan her kazma darbesi, toprağın titreşmesine ve paranın “pıt… pıt…” sesiyle oynamasına neden oluyordu. Bu ses, yeraltında ilerleyen bir düşmanın habercisiydi.
Bazen bu sessiz dinleme anları, bir anda felakete dönüşüyordu. Toprak çöktüğünde, karanlığın içinde Türk askeri ile Anzak askeri ansızın yüz yüze kalabiliyordu.
Toprağın Altında Silah Yoktu
Yeryüzünde silah çoktu: tüfekler, makineli tüfekler, toplar…
Ama toprağın altında silah yoktu. Dar ve karanlık tünellerde ateşli silahların kullanılması neredeyse imkânsızdı. Mücadele, kazma, kürek ve beden gücüyle yürütülüyordu. Bir Türk subayı, lağım savaşlarını şu sözlerle anlatıyordu: “Lağım deliğinde karşı karşıya geldiğimizde, birbirimizin gözlerine bakacak, düşünecek zaman yoktu. Ayakta mücadele verecek alan yoktu. Kazmalarla, küreklerle saldırıyor, boğaz boğaza geliyorduk. Şahdamarlarını dişlerimizle koparıyor, parmaklarımızla gözlerimizi oyuyorduk. Yerin altında savaş sanki daha da vahşileşiyordu.”
Yeraltında savaş, insanı tüm toplumsal kabuklarından sıyırıyor; hayatta kalma içgüdüsünü çıplak hâliyle ortaya çıkarıyordu.
Gelibolu’nun Altındaki Görünmez Cephe
Kısa süre içinde Gelibolu siperlerinin altında karmaşık bir tünel ağı oluşmuştur. Bu ağ, adeta bir yeraltı şehri gibi uzanmış; görünmeyen bir cephe hattı meydana getirmiştir. Bir Türk subayının, “Bu İngilizler ne yapıyor, neredeyse İstanbul’a kadar tünel kazacaklar,” sözleri, yeraltındaki faaliyetin boyutunu anlatmaktadır. Lağım tünelleri çöktüğünde ya da iki taraf aynı hatta ulaştığında, her şey bir anda vahşete dönüşüyordu. Yeraltında savaş, yeryüzündekinden çok daha acımasızdı.
Su Kuyusunda Duran Savaş
Yeryüzünde ise zaman zaman bambaşka sahneler yaşanıyordu. Bir su kuyusunun başında, iki tarafın askerleri karşılaştığında sanki savaş bir anlığına duruyordu. Bir Türk subayı içinden, “Sen neden benim toprağımdasın?” diye mırıldanıyor; ardından askerlerine şu emri veriyordu:
“Bırakın… Su, herkesin hakkı.”
O kuyunun başında sessiz bir anlaşma doğuyordu. Ne bir kurşun atılıyor ne de bir emir veriliyordu. Ancak yerin altında, lağım tünellerinde bu insani duraklama yoktu. Orada yalnızca hayatta kalma içgüdüsü vardı. Bu iki sahne, savaşın ne kadar karmaşık olduğunu ve insanın koşullara göre nasıl değişebildiğini gösteriyordu.
Ölüme Mola
Yerin altında dişlerle şahdamarlarından akan kanlara karşılık, yeryüzünde sıcağın altında çürüyen, koku yayan ve hastalık saçan cesetler vardı. Salgın hastalık tehlikesi, tarafları geçici bir anlaşmaya zorladı.
24 Mayıs 1915’te saat 08.00’den 16.00’ya kadar süren bu ateşkes sırasında, savaşan taraflar ölülerini gömmüş, yaralılarını kurtarmıştır. Sanki savaş, kısa bir mola vermiştir.
Lağım Patlamaları ve Trajik Sonuçlar
29 Mayıs 1915’te, 5. Tümen 14. Alay cephesinde saat 03.30’da ilk lağım patlatılmıştır. Hazırda bekletilen gönüllü birlikler, patlamayla birlikte ileri fırlayarak tahrip edilen Anzak siperlerini ele geçirmiştir. Ancak yoğun kara ve deniz topçu ateşi, bu siperlerin elde tutulmasını imkânsız hâle getirmiştir.
Lağım muharebelerinin en trajik sonucu ise Arıburnu Cephesi’nde yaşanmıştır. 20 Aralık 1915’te Arıburnu’nu tamamen tahliye eden Anzak kuvvetleri, Cesarettepe’de Türk siperlerinin altına iki lağım patlatmış; bu patlamalarda yaklaşık 60 Türk askeri şehit olmuştur.
Son Emir
Lağım savaşlarının ruhunu en yalın ve en sert biçimde anlatan sözler, Yüzbaşı Hilmi’ye aittir:
“Kimse, yaralı ve şehitlerle uğraşmayacak. Ben ölürsem üzerime basıp geçin. Yaralanırsam yine önem vermeyin. Savaşta hiçbir ödül beklemeyin.”
Bu sözler, Çanakkale’de verilen mücadelenin yalnızca askerî değil; insan ruhunun sınırlarını zorlayan bir deneyim olduğunu gösterir.
———————————
KAYNAKÇA:
- Siperin Ardı Vatan (Gürsel GÖNCÜ-Şahin ALDOĞAN)
- Gelibolu Yarım adası’nda Geçmişin İzleri ve İz Bırakanlar ( Gürsel AKGÜÇ)
- Çanakkale Nedir? (Mustafa Selim MERİÇ)
- Ben Çanakkale Belgeseli ( Kanal B/ Güngör MAKAR_Mustafa Selim MERİÇ)
MINING WARFARE AT GALLIPOLI
The War That Descended Underground, the Place Where Humanity Was Tested
The Gallipoli Campaign was not merely a conventional frontline war fought between opposing trenches. It was a unique struggle in which geography challenged human will, the land itself became an active element of warfare, and defensive strategies were shaped directly by the terrain. The transitional landscape of the Gallipoli Peninsula had a decisive influence on the establishment of the fronts and the methods of combat.
On the Northern Front, defense was based on holding positions as close as possible to the enemy; trenches were dug almost face to face. On the Southern Front, however, the defensive approach was different: trenches were excavated deep into the ground, soldiers were drawn beneath the surface, and fortified, long-term positions were established. Over time, this difference led to the war being fought not only on the surface, but also underground.
The Descent of War Underground
Mining warfare emerged in areas where opposing trenches were extremely close to one another and constituted one of the most dangerous and destructive methods of combat. In this method, tunnels were dug from forward positions toward enemy lines; explosives were placed at the end of these tunnels and detonated beneath enemy trenches. The shattered ground and heaps of earth created by the explosion were then used to seize positions through sudden assaults.
During the Gallipoli land battles, it is now well established that both sides actively fought underground. From mid-May 1915 onward, Turkish units began systematically digging tunnels in areas where opposing trenches had drawn close. The war had now descended beneath the earth.
Men Chosen for the Underground
Mining operations were not suited for ordinary soldiers, but for men who knew the underground. For this reason, miners who had worked in the coal mines of the Zonguldak region were brought to the front. These men were accustomed to darkness, confined spaces, and lack of air; they understood the sounds, pressure, and behavior of the soil.
Within a short time, both sides began listening to and observing one another underground. Guard duty was no longer confined to the trench line; it continued beneath the earth. The silence above ground was broken below by the sound of pickaxes striking soil.
The War of Listening to the Earth
During their mining operations, the Anzacs made use of professional miners and listened to the ground with stethoscopes. Even the slightest vibration was regarded as a sign of an approaching danger. On the Turkish side, resources were more limited; however, the methods employed were remarkably inventive.
Large copper pots used in villages to cook pilaf were turned upside down and placed on the ground with their openings facing the soil, and a very light Ottoman coin was placed on top. Each strike of a pickaxe in enemy tunnels caused the ground to vibrate and the coin to tremble with a faint “pit… pit…” sound. This sound signaled the advance of an enemy beneath the surface.
At times, these silent listening moments suddenly turned into catastrophe. When the soil collapsed, Turkish and Anzac soldiers could find themselves face to face in the darkness.
There Were No Weapons Underground
Above ground, weapons were plentiful: rifles, machine guns, artillery pieces…
But underground, there were no weapons.
In narrow, dark tunnels, the use of firearms was almost impossible. Combat was carried out with pickaxes, shovels, and sheer physical strength. A Turkish officer described mining warfare in the following words:
“When we encountered each other in the tunnel, there was no time to look into one another’s eyes or to think. There was no space to fight standing upright. We attacked with pickaxes and shovels, grappling throat to throat. We tore at jugular veins with our teeth and gouged eyes with our fingers. Underground, the war seemed to grow even more savage.” Underground warfare stripped humans of all social veneers and laid bare the instinct to survive in its rawest form.
The Invisible Front Beneath Gallipoli
Within a short period, a complex network of tunnels formed beneath the Gallipoli trenches. This network extended like an underground city, creating an invisible frontline. The words of a Turkish officer— “What are these British doing? They will nearly dig tunnels all the way to Istanbul”—convey the scale of underground activity. When mining tunnels collapsed or when both sides reached the same line, everything instantly descended into brutality. Underground warfare was far more merciless than combat on the surface.
The War That Paused at the Water Well
Above ground, however, entirely different scenes occasionally unfolded. When soldiers from opposing sides encountered one another at a water well, it was as if the war paused for a moment. A Turkish officer would murmur to himself, “Why are you on my land?” and then issue the following order to his men: “Leave them… Water belongs to everyone.” At the well, a silent agreement emerged. No shots were fired, no orders were shouted. Yet underground, in the mining tunnels, there was no such human pause. There, only the instinct to survive prevailed. These two scenes reveal how complex war is and how human behavior can change according to circumstances.
The Armistice: A Pause Granted by Death
While blood flowed from severed jugular veins underground, above ground bodies decomposed in the heat, emitting stench and spreading disease. The threat of epidemic forced the opposing sides into a temporary agreement. During the ceasefire on 24 May 1915, which lasted from 08:00 to 16:00, the combatants buried their dead and rescued their wounded. It was as if the war had taken a brief intermission.
Mining Explosions and Tragic Consequences
On 29 May 1915, at 03:30, the first mine was detonated on the front of the 14th Regiment of the 5th Division. Volunteer units standing ready rushed forward after the explosion and captured the destroyed Anzac trenches. However, intense artillery fire from land and sea made it impossible to hold these positions.
The most tragic outcome of mining warfare occurred on the Arıburnu Front. On 20 December 1915, as Anzac forces completely evacuated Arıburnu, they detonated two mines beneath Turkish trenches at Cesarettepe, killing approximately 60 Turkish soldiers.
The Final Order
The words that most starkly and powerfully express the spirit of mining warfare belong to Captain Hilmi: “No one will tend to the wounded or the fallen. If I die, step over me and move on. If I am wounded, pay me no attention. Do not expect any reward from this war.”
These words show that the struggle at Gallipoli was not only a military conflict, but also an experience that pushed the limits of the human spirit.
REFERENCES
- Siperin Ardı Vatan – Gürsel Göncü & Şahin Aldoğan
- Traces of the Past and Those Who Left Their Mark on the Gallipoli Peninsula – Gürsel Akgüç
- What Is Gallipoli? – Mustafa Selim Meriç
- I Am Gallipoli Documentary – Kanal B / Güngör Makar & Mustafa Selim Meriç
